Ружаны – старадаўняе мястэчка гістарычнай Слонімшчыны, былая рэзідэнцыя магнацкага роду Сапегаў. Да нашага часу тут захаваліся рэшткi палаца Сапегаў, царква Сьвятых Апосталаў Пятра і Паўла колiшняга кляштара базылянаў, касьцёлы Найсьвяцейшай Тройцы і Сьвятога Казіміра, сынагога. Раней тут знаходзіліся яшчэ і ратуша з кляштаром кармэлітаў, разбураныя расейскімі ўладамі. Магдэбурскім правам Ружаны валодалі з 1637 года.
Манументальная забудова Ружанаў вакол гандлёвага пляца склалася ў XVII–XVIII стагодьдзях. Да гэтага на суседнім узгорку быў узведзены замак – рэзідэнцыя Сапегаў. У выніку вайны са швэдамі і міжусобных сутыкненьняў замак у канцы XVII – пачатку XVIII стагодьдзя моцна пацярпеў, страціўшы сваё абароннае значэньне. Таму пры аднаўленьні ў другой палове XVIII стагодьдзя ён быў ператвораны ў палацавы ансамбаль.
Пасьля задушэньня народна-вызвольнага паўстаньня 1830–1831 гадоў Ружанскі і Дзярэчынскі маёнткі былі канфіскаваныя царскімі войскамі. Пасьля гэтага і маёнтак, і палац прыйшлі ў заняпад, а на месцы палаца збудавалі прадзільню воўны. Да стану палаца нікому не было справы, нават больш за тое: у 1914 году па недаглядзе работніцаў пральні ў комплексе адбыўся пажар, частка сцен абрынулася. Частковая рэстаўрацыя праходзіла ў 1930 і ў 1933 гадах намаганьнямі уладаў Польшчы.
У 1944 комплекс быў iзноў пашкоджаны падчас баявых дзеяньняў, згарэў палац і тэатральны флігель. Пасьля вайны палац стаяў закінуты, паступова руйнуючыся. Частка цэглы была разабрана мясцовымі жыхарамі на гаспадарчыя мэты.
У 1940–1962 гадах Ружаны былі цэнтрам Ружанскага раёна, пазьней расфармаванага.
Горад вядомы яшчэ і тым, што тут нарадзіўся Іцхак Шамір, будучы прэм’ер-міністар Ізраіля (1983–1984, 1986–1992).
Галоўныя дамінанты горада бачныя нават пры пад’езьдзе да яго з боку шашы. Эх, уладкаваць б яшчэ пярэдні плян…
Агульны краявiд з боку трасы
Касьцёл найсьвяцейшае Тройцы
У 1596 годзе Леў Сапега і яго жонка Аляксандра Тышкевіч заснавалі ў Ружанах драўляны касьцёл у гонар сьвятой Тройцы. У 1615–1617 гадах яго перабудоўвалі ў камяні, затым неаднаразова перабудоўвалі і рамантавалі. У 1768 і 1787 гадах да касьцёла былі прыбудаваныя дзьве капліцы: сьвятога Крыжа і сьвятой Барбары. У 1780 годзе касьцёл быў перабудаваны па праекце архітэктара Яна Самуэля Бекера, запрошанага з Саксоніі, і набыў рысы «барочнага клясіцызму». У 1850 і 1891 гадах праводзіўся рамонт. Важны факт: нават у савецкі час службы ў касьцёле не перарываліся.
Каардынаты: 52.867083, 24.891461.
Пляц 17 Верасьня
Кляштар базылянаў. Царква сьвятых апосталаў Пятра й Паўла
У 1568 годзе ў Ружанах згадваецца дзеючая драўляная царква сьвятых апосталаў Пятра і Паўла. У 1675 годзе на яе месцы ўзьвялі цагляную ўніяцкую царкву, хоць дакладны час перадачы царквы ордэну базылянаў невядомы.
Падчас войнаў XVII–XVIII стагодьдзяў храм моцна пацярпеў. Толькі ў 1762 годзе Крысціна Масальская з Сапегаў выдзеліла сродкі на яго аднаўленьне. У выніку даследаваньняў гісторыка архітэктуры Тамары Габрусь высветлілася, што ў гэтым жа годзе была ўзьведзена і новая каменная царква, тады як у 1675 годзе тут быў толькі кляштар. У 1779 годзе будаўніцтва было завершанае, адбылося асвячэньне.
У 1784–1788 гадах была праведзеная яшчэ адна рэканструкцыя пад кіраўніцтвам архітэктара Сапегаў Яна Самуэля Бекера. Пасля гэтага будынак набыў рысы барока.
20 лютага 1834 года ордэн базылянаў быў зачынены, а пасьля адмены уніі ў 1839 годзе касьцёл быў прымусова перададзены Праваслаўнай царкве. Землі і 56 сялянаў адышлі на карысьць дзяржавы.
31 жніўня 1875 года царква моцна пацярпела ад пажару: засталіся толькі сьцены і частка даху з перакрыцьцем над алтаром. Практычна ўсе абразы былі выратаваныя, але ўсё астатняе начыньне была страчана. На рэстаўрацыю з казны было выдзелена 2000 расейскіх рублёў, царква ахвяравала 5315 рублёў срэбрам, 2717 рублёў ахвяравалі таксама парафіяне. Рэканструкцыя вялася да 1878 года, пасьля чаго царква набыла сучасны выгляд.
Каардынаты: 52.866372, 24.889016.
Колiшнi манастыр базылянаў. Нядзельная школа
Адрас: пляц 17 Верасьня, 2А.
Пляц 17 Верасьня, 4А
Пасялковы выканкам
Адрас: вулiца Савецкая, 4.
Палацавы комплекс Сапегаў
Ружанскі палац – найбуйнейшы палацавы комплекс Беларусі XVII–XVIII стагодьдзяў.
Кароткая гiсторыя палаца
• У 1598 годзе Леў Сапега купіў імя Ружаны і Ласасін ў Барташа Бруханскага. У пачатку XVII стагодьдзя на месцы старога драўлянага замка быў пабудаваны двухпавярховы каменны двор з трымя вежамi, у якім ўжо ў 1617 годзе Леў Сапега прыняў караля Рэчы Паспалітай Уладзіслава IV. У 1642 годзе Казімiр Леон Сапега прымаў у Ружанскай рэзідэнцыі Фабрыцыя Румфуса, дэпутата папскага прэстола з Рыма.
• Кароль Уладзіслаў IV зноў пабываў тут у 1644 годзе, ужо будучы запрошаным Казімірам Львом Сапегам. Гаспадар палаца паднёс ўсім гасьцям цэнныя падарункi: каралю – залатую пласьцiну і дарагія галанскiяя шпалеры, каралеве – персцень і сабольлi мяха з Масковіі, канцлеру – срэбраны кубак, япіскапу – «два сарока саболёў», усе фрэйлiнам – пярсьцёнкi з рубінамі, ксёндзам – 100 «угорскіх залатых». У гонар гэтага візіта ў адной з заляў палаца была ўсталявана чорная мармурная дошка з надпісам на лацінскай мове «Vladislaus IV et Caecilia Regina guatuor dierum gratiosissimi Hospites Rozanae praesentia et humanitate Regia hacesed illustrated MDCXL IV Januarii X». Пазьней, у сувязі з перанясеньнем у 1655 годзе мошчаў святога Казіміра з Віленскіга сабора ў той жа зале была ўстаноўлена другая дошка з надпісам «Divo Casimiro sacrum».
• Казімір Леў Сапега перабудоўваў родавы палац, дзеля чаго запрасіў італьянскага архітэктара Джавані Баттысту Джысьленьні. Тады ж пала набыў рысы бароко. У гэты час у Ружанах з’явілася музычная капэла з 40 музыкантаў з Італіі, Польшчы і мясцовых талантлівых сялян. Найбольш таленавiтых зь іх Казімір Леў направiў вучыцца ў Італію.
• Палац быў моцна пашкоджаны швэдамі, у 1700 годзе яга спалiлi войскі канфедэратаў на чале зь Міхалам Сэрватыям Вішнявецкім. Адрабiлi палац ў першыя дзесяцiгодьдзi XVIII стагодьдзя. У 1748–1750 гадах палац перабудаваў архітэктар Ёган Зігмунт Дэйбель.
• Пры Аляксандры Міхаіле Сапеге Ружаны сталі магнацкай рэзідэнцыяй. У палацы знаходзілася багатая карцінная галерэя, бібліятэка, у 1765 годзе тут ўзьнік прыдворны тэатар. Ружанскі тэатр быў дастаткова ўмяшальным. Глыбокая сцэна гадзілася для вялікіх балетных паказальнікаў і галоўных спектакляў. Сем планоў куліс даваў магчымасць змяніць афармленне ў час спектакля. Па форме зал з двумя ярусамі лож напамінал падкоў. Пішут, быў падобны на тэатр Фарнезе ў італьянскай Парме.
• У 1784 годзе канцлер ВКЛ Аляксандар Міхаiл Сапега прыняў у Ружанах караля Станіслава Аўгуста Панятоўскага, якi наведаў места падчас правядзеньня Гарадзенскага сейма. У 1784–1788 гадах палацавы комплекс быў перабудаваны архітэктарам Яном Самуэлем Бэкерам ў стылі позьняга барока.
• Пасьля раздзелу Рэчы Паспалітай і сьмерці Аляксандра Сапегі ягоны сын Францішак здаў палац ў арэнду суконнай і ткацкай фабрыцы, а сваю рэзідэнцыю перанёс у Дзярэчын. Пакрысе туды былі перавезеныя ўсе калекцыі, сабраныя ў Ружанах: сямейны архіў, частка бібліятэк, вытворчасьць мастацтваў, гістарычная зброя, сmцягi, срэбранае і залатое начыньне і іншаю маёмасьць.
• 21 сьнежня 1829 года Юстас Каэтан Сапега завяршыў продаж палаца, цяпер яго ўладальнікам стаў прадпрымальнік Ары Ляеб Пінэс. Пасьля задушэньня вызваленчага паўстаньня 1830–1831 гадоў Юстас Сапега эмігрыраваў, а маёнткi Ружаны і Дзярэчын былі канфіскаваныя царскімі ўладамі. Неўзабаве пасьля гэтага ткацкi бізнес Пінэсаў прышёў у занапад і ператварыўся ў невялiчкую фабрыку. У 1834 годзе падчас візіта ў Ружаны Леан Патоцкі выявіў палац цалкам занядбаным. Яго агульны выгляд захаваўся толькі ў малюнку Напалеона Орды. У выніку, гэты малюнак быў адным з самых слабых твораў Орды, ён мае шмат недакладнасьцяў і спрашчэньняў, у выніку чаго можна атрымаць толькі агульнае непаўнавартаснае прадстаўленьне.
• В 1914 году из-за запущенности фабричных прачечных в комплексе произошел пожар, обрушилась часть стен. Частичная реставрация прошла в 1930 году, в 1933 году усилиями министра иностранных дел Польши Юстаса Сапеги усадьба была возвращена семье Сапег.
• В 1944 году комплекс снова пострадал во время боевых действий, дворец и театральные постройки сгорели. После войны дворец стоял заброшенным, постепенно разрушаясь. Часть кирпича была разобрана местными жителями в хозяйственных целях.
• В 2008 году замок Сапег был включён в программу «Замки Беларуси» и начата реставрация. Уже восстановлены восточный и западный флигели, въездная брама, на которую водружена скульптура Святой Анны. В настоящее время идёт реставрация восточного корпусом, где были театр и конный манеж. Восстановление дворца Сапегов идет по сохранившимся чертежам Беккера, оригиналы которых находятся в Варшавской национальной библиотеке.
• После восстановления крыши над восточным корпусом запланировано внутреннее обустройство. Здесь будет кафе и гостиничные номера. Половину корпуса займет многофункциональный зал со сценой и посадочными местами для театральных постановок и конференций. В 2021 году после оценки специалистов первоочередные работы могут перенестись с театрального корпуса на главный, который нуждается в консервации. Дата окончания работ не известна, поскольку целиком зависит от финансирования проекта.
Координаты: 52.860722, 24.896004
Уязная брама
Уязная брама. Скульптура Сьвятой Ганны
Несколько панорам дворца Сапег. Точнее, его руин…
Агульны выгляд палаца i калянады
Так выглядаў галоўны палац да пачатку кансэрвацыi.
Усходнi корпус
Гэта стан усходняга корпуса на сярэдзіну 2019 года.
З неапублікаванага аб Ружанах. У горадзе ёсць касьцёл Святого Казимира i ружанская сынагога. Спадзяюся, рана ці позна інфармацыя аб гэтых і іншых аб’ектах ружанскай спадчыны тут з’явіцца.